ضربه مهلک فرسودگی تجهیزات تحقیقاتی
معاون پژوهشی وزیر علوم دردمندانه می گوید که «فرسودگی تجهیزات تحقیقاتی باعث کندی شیب تولید علمی ایران شده است.» بنابر سیاست های کلی علم وفناوری، سهم پژوهش باید به 4 درصد تولید ناخالص برسد این در حالی است که اکنون کمتر از یک درصد است. معاون پژوهشی پژوهشگاه رویان در این باره در گفت وگو با خراسان به مسائل مهمی اشاره می کند
![](http://neo.khorasannews.com/content/upload/d7a57eec-fdab-45ea-88ef-6da04b0e8af0.jpg)
صادق غفوریان- «فرسودگی تجهیزات تحقیقاتی» باعث شده است، شیب رشد تولید علمی ایران کند شود و این در حالی است که کشورها به ویژه همسایگان ما با سرعتی پرشتاب بر قطار توسعه علم و فناوری نشستهاند و تلاش میکنند گوی سبقت از رقبا بربایند.
از رتبه 54 به 15 رسیدیم اما...
در این باره دغدغه های پیمان صالحی، معاون پژوهشی وزیر علوم قابل تامل است: از نظر ما بحث تولید علم به زیرساختهای بسیار مهمی نیاز دارد، ما در تولید علم ایران پیشرفت بسیار چشمگیری را تجربه کرده ایم و از رتبه ۵۴ دنیا به رتبه ۱۵ دنیا رسیده ایم. طی چند سال ما در روند صعودی شیب علمی، رتبه اول را در دنیا کسب کرده ایم. وقتی که به قلهها نزدیک میشویم بدیهی است اگر بخواهیم پلههای آخر را بالا برویم کارمان سختتر میشود. ما در سال ۲۰۲۲ توانسته ایم رتبه خودمان را حفظ کنیم و همچنین در نمای Web Of Science رتبه هفدهم را در دنیا و در منطقه رتبه دوم را کسب کرده ایم. ما ظرفیتها، منابع و نیروی انسانی بسیار فوق العاده ای داریم.
اگر بخواهیم، در سطح بالا باشیم...
صالحی که سه روز قبل این دغدغه هایش را با خبرگزاری مهر درمیان گذاشته، این را هم تاکید کرده که ما اگر بخواهیم در سطح اول دنیا کار کنیم به تجهیزات مدرن و پیشرفتهای نیاز داریم. با تجهیزات پیشرفته امور تحقیقاتی را میتوانیم سریعتر، دقیقتر و کم هزینه تر انجام دهیم؛ اما وقتی تجهیزات پیشرفته وجود نداشته باشد اصلاً نمیتوانیم در سطح علمی اول دنیا حرفی برای گفتن داشته باشیم. بنابراین دو موضوع «تجهیزات قدیمی که فرسوده شده اند» و «خرید تجهیزات جدید و مدرن» در این بحث مهم است.
همه حرف هایم را زده ام
ما البته روز گذشته با دکتر صالحی گفت وگو کردیم تا بتوانیم زوایای بیشتری از موضوع را از وی جویا شویم اما او نظرش این بود که «من همه حرف هایم را زده ام.» و قرار شد، در نوبتی دیگر با او مفصل تر درباره این موضوع همکلام شویم.
سهمی که پرداخت نمی شود
وجه مهم این آسیب مهلک که امروز بر پیکر حوزه علم و پژوهش کشور، فرود آمده است، عدم دسترسی به منابع کافی بودجه ای است. این در حالی است که بر اساس قانون، باید 4 درصد از تولید ناخالص داخلی به تحقیق و توسعه اختصاص یابد. اما با تاسف باید از رئیس مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی بشنویم که این سهم حتی به یک درصد هم نرسیده است. بابک نگاهداری در این باره می گوید: «با این که بر اساس اسناد بالادستی باید ۴ درصد از تولید ناخالص داخلی به تحقیق و توسعه اختصاص یابد، این رقم هرگز به یک درصد هم نرسیده است.»
تاکید سیاست های کلی علم وفناوری
آن چه رئیس مرکز پژوهش های مجلس به آن اشاره کرده، روایت تکلیفی نظام برای مجریان و قانونگذاران است که با غصه باید گفت و نوشت که این تکلیف تا امروز محقق نشده است که:
« هزینه کرد تحقیق و توسعه( R&D)تا چشم انداز 1404 باید به 4 درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP )کشور برسد.»
حرف نقشه جامع علمی کشور چیست؟
همچنین براساس شاخص های کلان علم و فناوری نقشه جامع علمی کشور، که از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه شده است، 50 درصد از این مبلغ را باید بخش دولتی تامین کند. در واقع از 4 درصد سهم پژوهش از کل GDP کشور، 2 درصد آن باید به عهده بخش خصوصی باشد و 2 درصد نیز به عهده بخش دولتی، این در حالی است که سهم بخش خصوصی از بودجه پژوهش در حال حاضر چندان چشمگیر نیست.
بیشتر که نشد، کم هم شد!
اما این درد را به کجا باید فریاد کرد که اگر معاون پژوهشی وزیر علوم از فرسودگی تجهیزات تحقیقاتی در کشور و روند نزولی تولید علم در کشور می گوید، ریشه در بی توجهی ها در دستگاه های اجرایی و بخش های سیاستگذاری است. یکی از این موارد، نتایج به دست آمده توسط مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی است، مبنی بر این که روند تغییرات هزینه امور پژوهشی شرکت ها، بانک ها و مؤسسات انتفاعی دولتی نشان می دهد که هزینه امور پژوهشی این موسسات از سال ۹۷ تا ۱۴۰۰ روند نزولی داشته است.
بودجه تحقیقات در کشورهای توسعه یافته
حتما این سوال پیش می آید که بودجه تحقیقات در کشورهای توسعه یافته چگونه است؟ بررسی های مرکز پژوهش های مجلس در این باره تصریح کرده است: «در کشورهای توسعه یافته حداقل ۵/3 درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP )آنها به امر پژوهش و تحقیق و توسعه اختصاص پیدا می کند. این سهم از هزینه کرد تحقیق و توسعه در کشورهای مختلف متناسب با سطح توسعه یافتگی آنها، بین بخش دولتی و خصوصی توزیع شده است. »
سرمایه گذاری های کلان همسایگان
این را هم بدانیم بد نیست که در این مسابقه و در شرایطی که ما از روی کم تدبیری عقب کشیده ایم، همسایگانمان همچون عربستان در حال پیشتازی هستند. فاضل زاده رئیس مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام در این باره به مهر گفته است: برخی از کشورها همچون عربستان سعودی در سالهای اخیر با سرمایه گذاری زیادی که در زمینه زیرساختهای پژوهشی و مشارکت محققان بین المللی داشته اند، توانسته اند رشد و شتاب بیشتری در تولید علم دنیا داشته باشند. بر این اساس مدارک بسیاری توسط این پژوهشگران و با نام کشور مقصد در نمایههای بین المللی چاپ میشود که آمار آن برای این کشور لحاظ میشود و باعث نشان دادن یک شیب رشد زیاد در تولیدات آن ها میشود. یکی از دلایل شیب بیشتر رشد برخی کشورها نسبت به ایران این است که آن ها در یک بازه زمانی تولیدات کمتری نسبت به ایران داشتند اما در این سالها به انتشار بیشتر مقالات پرداخته اند.