قرآن کریم و آرمان مقدس ایرانیان
نگاهی به کتاب تازه انتشار یافته «ایرانیان و رویای قرآن پارسی» اثر دکتر محمود فتوحی رودمعجنی
دکتر نعمت ا... پناهی- تاریخ تکوین و تکامل شاهکارهای یگانه زبان فارسی نیازمند مطالعات چند وجهی است که دکتر محمود فتوحی از استادان متخصص حوزه سبکشناسی متون و اندیشهپرداز دانشگاه فردوسی مشهد در کتاب «ایرانیان و رؤیای قرآن پارسی» (سخن:1403) با دقت و جامعیت لازم به آن پرداخته است. این کتاب مباحث درخور تاملی را در شش فصل پیش میکشد. فصل اول بحثی نظری است که متنهای بزرگ را با عنوان «اَبـَرمتن» میشناساند و دو گونه ابرمتن: شاهکار و فَـرَهمتن را از هم متمایز میکند. در فصل دوم، نویسنده تصویری از وضعیت دو زبان پارسی و تازی را در سدههای ۳ تا ۶ هجری نشان میدهد و میکوشد تا تکاپوی پارسیگویان را برای پایدارسازی زبان خود در برابر زبان بیگانه گزارش کند. فصل سوم، جستاری تاریخی است دربارۀ وحی و باور به اعجاز سخن در میان شاعران و نویسندگان ایرانی. نویسنده در فصل چهارم از شاهنامه همچون یک اَبَرمتن ملی سخن میراند و دو سویۀ هنری و فـرَهمَندی شاهنامه را بر پایۀ شواهد تاریخی گزارش میدهد. در فصل پنجم از مثنوی با لقب «قرآن پارسی» چونان اَبـَرمتن عرفانی سخن میرود و مراحل قدسیسازی مثنوی را از زمان خود مولانا تاکنون طرح میکند. نویسنده در فصل ششم دیوان حافظ یا لسانالغیب را چونان، اَبـَرمتن آزادی و رندی پارسی به بحث میگیرد و در نهایت میکوشد پاسخی دهد به امکان یا امتناع تقدس یافتن ابرمتنهای پارسی.
پاسخ به یک پرسش اساسی
زندهیاد آذرتاش آذرنوش، محقق تراز اول ادبیات عرب و ایرانشناس برجسته در کتاب «چالش میان فارسی و عربی» بهصراحت تأکید میکند که «آگاهیهای ما درباره ایران، ایرانی، ایرانیت و نیز درباره فارسی دری در سدههای نخست اسلام هنوز مهآلود و از همگسیخته است» و پرسش مهمی را مطرح میکند که برای هر ایرانی دوستدار زبان فارسی اهمیت دارد. پرسش این است که «با این همه فشار زبان عربی، چرا ما عرب نشدیم؟ زبان عربی با امکانات بسیار گسترده، همان طور که در کشورهای دیگر، زبانهای محلی را نابود کرده بود، میکوشید که زبان فارسی را هم نابود کند.» پاسخ شایسته به این پرسش بایسته را باید در واکنش فرهنگی ایرانیان طی هزار سال ادب فارسی بازجست. نکته مهمتر رویایی است که ایرانیان ادبدوست و ادیبپرور در سر دارند؛ رویای قرآن پارسی.
ایرانیان و رویای قرآن پارسی
کتاب «ایرانیان و رویای قرآن پارسی» به قلم دکتر محمود فتوحی موضوع خواندنی و جالب توجهی را به بحث می کشد. این کتاب «روایتی فشرده است از پویایی زبان پارسی دری و پویش 1200 سالۀ آن که از تلاش برای پایدارسازی و سامانبخشیِ هویت ایرانی آغاز میشود و بهسوی بالندگی معنوی و ورجاوندی زبان پارسی دری فرا میرود. بخشی از این تکاپوی هزار ساله را در تاریخ حیات سه ابرمتنِ پارسی (شاهنامه فردوسی، مثنوی مولوی، دیوان حافظ) بهمثابه پایدارترین رویدادهای فرهنگی ایرانی ارائه میدهد و میکوشد دستمایۀ معتبری برای فهم چگونگی و چرایی فـرَهمَند شدن یا نشدن ابرمتنهای پارسی فراهم سازد.»
نخستین ترجمه فارسی قرآن کریم
مواجهه ایرانیان با دین اسلام و پذیرش آن تاریخ پرفراز و نشیبی دارد. گذشته از جنبههای چالش برانگیز سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، آنچه در ناحیه زبان و ادب فارسی اتفاق میافتد، پدیده کمنظیری است که ایرانیان را نه ملتی مغلوب و مرعوب، بلکه مردمانی خلاق، هنردوست و آفرینشگر به جهانیان معرفی میکند. زبان فارسی در کوران حوادث، حلقه پیوند مستحکمی بوده تا جلوهگاه شناسنامه فرهنگی ایرانیان باشد؛ در نتیجه، دو شاخصه هویت ایرانی و آموزههای دینی اعتقادی در ظرف بلورین زبان فارسی متبلور میشود. اینجاست که جرقهای در ذهن ایرانیان دوره سامانی زده میشود؛ آیا میتوان قرآن کریم را به زبان فارسی ترجمه کرد؟ در پاسخ به این نیاز است که علمای ماوراءالنهر در قرن چهارم هجری، قرآن را همراه با یک تفسیر بزرگ ترجمه میکنند. این کار بیسابقه به درخواست منصور بن نوح سامانی (۳۶۵-۳۵۰ق) انجام میگیرد به طوری که از همه علما و فقهای ماوراءالنهر (شرق ایران) درباره مشروعیت ترجمه قرآن استفتا میکند و آنان همگی اجازه میدهند. این موضوع در کتاب «ایرانیان و رویای قرآن پارسی» شرح و بسط مییابد به طوری که نخستین واکنش ایرانیان اجازه گرفتن برای ترجمه قرآن به زبان پارسی است و لایه بعدی تفسیر قرآن است. سپس تفسیر قرآن در قالب شعر فارسی و سرودن تغزلهای پیشگویانه و رازآمیز پارسی.
مثنوی؛ قرآن زبان پهلوی
نویسنده این اثر، اندیشه اصلی کتاب را از این بیت معروف شیخ بهایی (۹۵۳ ـ۱۰۳۱ق.) وام گرفته است که: «مثنوی معنوی مولوی/ هست قرآن در زبان پهلوی»
پرسش این بوده که چه کسی نخستین بار مثنوی را قرآن پارسی خوانده است؟ جستوجوهای نویسنده در پی یافتن اسناد تاریخی، نگاهش را به شاهکارهای ادب پارسی مانند شاهنامه فردوسی و غزلیات حافظ، معطوف میسازد. نقل قولهای مشهوری همچون: «شاهنامه، قرآن عجم است»؛ «مثنوی، قرآن پارسی است»؛ «کلیات سعدی بهمنزله قرآن زبان پارسی است»؛ «دیوان حافظ، لسان الغیب پارسی زبانان است» تکاپوی علمی نویسنده را در گسترۀ وسیعتر به این باور مرکزی سوق میدهد که: «انبوه دعاوی شاعران و نویسندگان پارسی دربارۀ اعجاز سخنشان، نشان از دغدغهای مدام و آرمانی بر دوام برای تولد یک متن ورجاوند پارسی دارد.»
با این پیشفرضها، رویای دستیابی به یک اَبَرمتن ورجاوند پارسی در ذهن ایرانیان شکل میگیرد؛ «کتابی پارسی که از شأن فرهنگی و فرهمندی یک متن آسمانی برخوردار باشد. این رویای دیرین و پایدار با چیرگی گفتمان دین اسلام و زبان عربی بر فضای سیاسی و دینی سرزمینهای پارسیگویان زاده شده و در بستر تاریخ 1200 ساله ادبیات پارسی دری هر از گاهی از گفتار و نوشتار یکی از سخنوران سرشناس پارسیگوی سربرآورده است.»